उद्यमशीलता र पारदर्शिता: सहकारीको साख जोगाउने आधार

उद्यमशीलता र पारदर्शिता: सहकारीको साख जोगाउने आधार
लेखक: सन्दीप सापकोटा ( सहकारी पुनर्जागरण अभियान)
नेपालको आर्थिक मानचित्रमा सहकारी केवल एक वित्तीय संस्था मात्र होइन, यो सामाजिक पुँजीको संकलन र परिचालनको मेरुदण्ड हो। संविधानको धारा ५१ (घ) ले सहकारीलाई अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा मानेको छ। तर, हालको समयमा सहकारी क्षेत्र ‘तरलता संकट’ र ‘विश्वासको संकट’ बाट गुज्रिरहेको छ। कसरी उद्यमशीलता (Entrepreneurship) र पारदर्शिता (Transparency) लाई अङ्गीकार गरेर यो संकट चिर्न सकिन्छ ।
उद्यमशीलता: बचतबाट उत्पादनतर्फ
नेपालका ३१ हजारभन्दा बढी सहकारीमध्ये करिब ८०% ‘बचत र ऋण’ मा मात्र सीमित छन्। यो नै सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो। अब सहकारीलाई “उत्पादनमुखी मोडेल” मा लैजानुको विकल्प छैन।
कृषि र गैर-काष्ठ वन पैदावारमा आधारित उद्यम (Agro-based Industry)
सहकारीले आफ्ना सदस्यहरूलाई कच्चा पदार्थ उत्पादनमा मात्र सीमित नराखी ‘प्रशोधन’ (Processing) मा जोड्नुपर्छ।

केराको रेसा (Banana Fiber) उद्योग
नेपालमा केरा खेती प्रशस्त हुन्छ। तर, फल खाइसकेपछि थाम (Trunk) खेर गइरहेको छ। सहकारीले ‘फाइबर एक्स्ट्र्याक्सन मेसिन’ (Fiber Extraction Machine) ल्याएर रेसा निकाल्ने, त्यसबाट स्यानिटरी प्याड, योग म्याट, र हस्तकला सामग्री बनाउने उद्योग खोल्न सक्छ। यसले आयात प्रतिस्थापन (Import Substitution) गर्छ र स्थानीय महिलालाई रोजगारी दिन्छ।

अर्गानिक मल उत्पादन:
रासायनिक मलको अभाव खेपिरहेका किसानका लागि सहकारीले ‘भर्मी कम्पोस्ट’ वा ‘प्राङ्गारिक मल’ कारखाना खोल्नुपर्छ।

मूल्य श्रृंखला विकास (Value Chain Development)
सहकारीले ‘बिचौलिया रहित बजार’ (Middleman-free Market) निर्माण गर्नुपर्छ। किसानले उत्पादन गर्ने र सहकारीले संकलन, ब्रान्डिङ, र प्याकेजिङ गरेर सिधै उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने प्रणाली (Farm to Table) विकास गर्नुपर्छ।

पारदर्शिता: सहकारीको ‘अक्सिजन’
पारदर्शिता बिनाको सहकारी ‘अँध्यारो कोठाको व्यापार’ जस्तै हो, जहाँ कुनै पनि बेला दुर्घटना हुन सक्छ।
डिजिटल सुशासन (Digital Governance)
रियल-टाइम अडिट: वर्षको अन्त्यमा मात्र गरिने लेखापरीक्षणले गल्ती सुधार्न दिँदैन। सहकारीले ‘अनलाइन रिपोर्टिङ सिस्टम’ अपनाउनुपर्छ जहाँ सदस्यले आफ्नो मोबाइलबाटै संस्थाको लगानी र नाफा हेर्न पाऊन्।
सेल्फ-रेगुलेसन (PEARLS Monitoring): संस्थाको वित्तीय स्वास्थ्य मापन गर्ने ‘पर्ल्स’ सूचकांकहरू (जस्तै: खराब ऋणको दर ५% भन्दा कम हुनुपर्ने) लाई मासिक रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्छ।

नेतृत्व र जवाफदेहिता
सहकारीमा ‘एकै व्यक्ति, एकै पद, लामो समय’ सम्म रहँदा भ्रष्टाचार मौलाउँछ। सञ्चालक समितिमा ‘स्वार्थको द्वन्द्व’ (Conflict of Interest) हुनुहुँदैन। सञ्चालकले आफ्नै व्यवसाय वा आफन्तलाई विना धितो ऋण दिनु सहकारीको मर्म विपरीत हो।

ग्रामीण उद्यमशीलता (Rural Incubation)
गाउँको पैसा सहर पठाउने होइन, सहरको प्रविधि गाउँ ल्याउने सहकारी आजको आवश्यकता हो।
युवा आकर्षण: वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाको सीपलाई सहकारीले पुँजीसँग जोड्नुपर्छ।
सीप विकास: सहकारीले केवल ऋण दिने होइन, व्यवसाय कसरी गर्ने भन्ने तालिम (Incubation) पनि दिनुपर्छ।

वर्तमान संकट: कारण र समाधान (Crisis & Solutions)
नेपालका केही ठूला सहकारी डुब्नुको मुख्य कारण सदस्यको पैसा ‘घरजग्गा’ (Real Estate) मा लगानी गर्नु हो। घरजग्गाको कारोबार रोकिने बित्तिकै बचतकर्तालाई फिर्ता दिने पैसा (Liquidity) भएन।
समाधानका ५ सूत्र: १. मर्जर (Merger): धेरै कमजोर सहकारी भन्दा थोरै तर बलिया सहकारी बनाउने। २. कर्जा सूचना केन्द्र: एकै व्यक्तिले धेरै सहकारीबाट ऋण लिएर नतिर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्ने। ३. बचत सुरक्षण कोष: साना बचतकर्ताको पैसा सुरक्षित हुने ग्यारेन्टी राज्यले गर्ने। ४. उत्पादनमा ५०% अनिवार्य लगानी: बचतको कम्तिमा आधा हिस्सा उत्पादनमूलक उद्योगमा लगाउनुपर्ने कानुनी व्यवस्था। ५. सक्रिय सदस्यता: सदस्यहरू ‘बचतकर्ता’ मात्र नभई ‘मालिक’ को रूपमा सक्रिय हुनुपर्ने।
सहकारी आन्दोलनलाई फेरि पुरानै गौरवमा फर्काउन ‘पुनर्जागरण’ आवश्यक छ। यदि हामीले हाम्रा सहकारीहरूलाई पारदर्शी बनायौँ र तिनलाई उद्यमशीलतासँग जोड्यौँ भने, नेपालको गरिबी निवारण र आर्थिक समृद्धिको सबैभन्दा ठूलो हतियार सहकारी नै हुनेछ।
“सहकार्यमा शक्ति छ, पारदर्शितामा विश्वास छ, र उद्यमशीलतामा भविष्य छ।”